آشنایی با زهر زنبور عسل و اثرا آن

مقدمه

زنبور عسل (Apis mellifera L ) یکی از حشرات مفید است که با تولید فرآورده­ های متنوعی چون عسل، موم، گرده گل، بره موم، ژله سلطنتی، زهر، ملکه، بچه کندو و نیز گرده افشانی محصولات کشاورزی و نیز تولید مواد اولیه صنایع گوناگون از جمله غذایی، آرایشی، بهداشتی، داروسازی و …. دارد.

زهر زنبور عسل نیز به عنوان یکی مهم ­ترین تولیدات این حشره با توجه به ترکیبات شیمیایی خاص خود در علوم پزشکی و داروسازی از کاربرد وسیعی برخوردار است.

ساختار شیمیایی زهر زنبور عسل

زهر زنبور عسل مایعی است که از غدد زهر­سازی (Poison glands) واقع در انتهای شکم زنبوران کارگر ترشح شده و سپس توسط مجرای اندام نیش به خارج از بدن باز می­ شود. رنگ آن کاملا شفاف، دارای طعمی تند و تلخ و رایحه­ ای به خصوص است. وزن مخصوص آن ۱٫۱۳۱۳ گرم بر سانتی متر مکعب بوده و واکنش آن  کاملا اسیدی است. در آب و اسیدها به راحتی حل شده، اما در الکل عمدتا نامحلول است. زهر زنبور عسل حاوی ۳۰ درصد ماده خشک بوده و وزن یک قطره متوسط آن در حدود ۰٫۲ تا ۰٫۳ میلی­ گرم است. این مقدار زهر با احتساب وزن یک زنبور (۱۵۱-۸۰ میلی گرم) یا به طور میانگین ۱۰۰ میلی­ گرم تقریبا معادل دو هزارم وزن زنبور عسل را تشکیل می ­دهد. زنبوران کارگر نگهبان (۱۸ الی ۲۱ روزه) و یا زنبوران چرارو که بیش از ۲۱ روز عمر دارند، با انجام هر نیش زنی ۰٫۳ میکرو لیتر زهر به صورت مایع ترشح می­ کنند. با توجه به این که ۰٫۲ میکرو لیتر از این فرآورده دقایقی پس از نیش زنی در دمای اتاق ( ۲۲-۲۵ ) تبخیر شده، عملا ۰٫۱ میکرو لیتر،  زهر به صورت خالص خشک و استحصال می­ گردد. به عبارتی از هر ۱۰ هزار زنبور کارگر می­ توان یک گرم زهر به صورت خالص جهت مصارف گوناگون تولید کرد.

مهم­ترین ترکیبات شیمیایی زهر زنبور عسل شامل آپامین، ملیتین، ۱۰ فسفو لیپاز و گروه­ های هیالورونیداز است. در ضمن از دو اسید آمینه سولفو متیونین و سیستین که در درمان بیماری­ های روماتیسم موثرند غنی می­ باشد. زهر به سرعت در دمای معمولی اتاق خشک شده و پس از خشک شدن به ماده­ای صمغی شکل تبدیل می­ گردد؛ بدون این که از خصوصیات آن کاسته شود.

زهر به­ سرعت توسط مواد اكسيد كننده ازجمله پرمنگنات پتاسيم، سولفات پتاسيم و همچنين هالوژن­ ها برای مثال كلر و برم از بين خواهد رفت. لازم به ذکر است که سرعت تاثیر ید بر زهر در مقایسه با سایر هالوژن­ها آهسته ­تر است. الكل نیز تأثیر قوی، سريع و مخربی بر آن داشته و در مقايسه با ید محلول، زهر را سریع­تر از بین می­ برد. آنزيم های گوارشی ازجمله پتيالين، پپسين، پانكراتين، رنين و همچنين آنزيم های گياهی ازجمله پاپايين و پاپايوتاكسين نیز به سرعت اثر زهر را تضعيف مي­ نمايند و زهر نيز متقابلا و سريعا تأثيرات اين آنزيم­ ها را  كاهش داده و آنها را تحليل مي ­برد. به بيان دیگر می­ توان چنین گفت كه زهر و آنزيم­ های فوق به عنوان ممانعت کننده عليه همديگر عمل می ­کنند. اين عمل آنزيم ­ها (تأثیر گذاری بر زهر)، ويژگی كيفی رايجی است كه در آنزيم های گوارشی و گیاهی نامبرده تأثيرگذار بر زهرهای جانوری، ازجمله زهر مار مشاهده مي­ شود. خنثی سازی زهر، توسط بازها بسيار سريع و قوی صورت مي­ گيرد، به­ عنوان مثال، آمونياك به سرعت آن را خنثی می­ نماید. اسیدهای قوی، از جمله اسيد پيكريك، اسيد كروميك، اسيد كربنيك و همچنين آنتی سپتيك (گندزداهای) قوی نيز به سرعت زهر را از بين برده، اما همين اسيدها و آنتی سپتيك­ ها خود سوزش ­آور و سمی مي­ باشند. آنزيم­ های اتواليتیك و باكتري­ ها نيز اثرات مخربی برروی زهر دارند.

زهر زنبور عسل تأثيرى بر بافت ­های سالم ندارد. بر اساس نتایج تحقیقات متعدد مشخص شد که افراد حساس به نیش زنبور عسل هنگام تماس با مواد مرتبط با زنبورعسل ازجمله دستكش، روپوش زنبـورداری، شان كندو و مـوادی از این قبیل كه قبلا درتماس با زنبورها بـوده اسـت، دچار اگزمای پوستی شده كه  در قسمت­ هـای مختلف بدن گسترش خواهد يافت. اين نوع حساسيت بدليل قرار گرفتن درمعرض آلرژی های نامبرده ايجاد شده و تداوم اين وضعيت سبب افزايش حساسيت خواهد گرديد. مهم ترين عاملی که سبب تاثیر زهر زنبور بر پوست بدن می گردد اين است كه به هنگام تماس زهر با پوست، عمل جذب رخ مي­ دهد. آنزيم­ های موجود در بزاق، معده و روده، در حد چند میکرو لیتر اثرات زهر را به ميزان فراوان كاهش داده و به همين دليل، زهر زنبور و يا زهر مار درقسمت­های داخلی بدن غالبا بی تاثير می باشند.

زهرزنبور، در ملتحمه­ی چشم و همچنين سطوح داخلی بينی، سبب اعمال تأثيرات بسيار قوی می­ گردد.

نگهداری زهر

زهر بلافاصله پس از دست دادن رطوبت خود، سريعا خشك شده و می ­توان آن را به مدت طولانی نگهداری نمود. همچنين می­ توان زهر را بدون از دست دادن میزان سميت، برای مدت نامحدودی، درگليسيرين نگهداری نمود. زهر مار نيز از نظر خصوصيات نگهداری و ماندگاری، مشابه زهر زنبور است. براساس نتایج تحقیقات متعدد صورت گرفته بر روی قدرت ماندگاری زهر مار، محققین دریافتند که نگهداری آن به صورت خشك بدون اين كه از قدرت آن كاسته شود، به مدت ٢٢ سال امکان پذیر است.

کال (Kaal) در سال ۱۹۹۱، امکان استفاده از زهر زنبور عسل در انجام زهر درمانی را با یکی از چهار روش زیر ارائه کرد.

  1. نیش زنی (تحریک زنبور عسل به نیش زنی در نقاط مختلف بدن با انجام تماس فیزیکی)
  2. استفاده از زهر به عنوان ترکیب اصلی انواع پماد یا کرم ­ها
  3. استفاده از زهر و استفاده از آن در روش طب سوزنی
  4. استفاده از زهر به­ صورت تزریقی

تولید زهر زنبور قابل تزریق

طی فرآیند خشك شدن زهر، كليه­ ى روغن­ های فرار موجود در زهر، تبخير می ­شوند. لازم به توضيح است از آنجايي كه اثر سوزش آور، دردناك و همچنين خاصيت جذب شوندگی سریع زهر، تماما به دلیل وجود همین روغن های فرار است، پس اگر زهر ابتدا خشك شده و سپس دوباره به صورت محلول درآيد، درد ناشی از تزريق آن به مقدار قابل مالحظه ای كاهش يافته و علاوه بر اين، جذب زهر نيز آهسته تر صورت خواهد پذیرفت. عمل حذف روغن ­های فرار موجود در زهر، يكی از مزيت­ هایی است كه می ­تواند به­ خوبی در امر توليد و کاربرد زهر زنبور قابل تزريق، مورد استفاده قرار گيرد.

استحصال زهر زنبور  عسل

زهر زنبور عسل را مي­ توان از روش­ هاى مختلفی بدست آورد. در ساده ­ترين روش، می­ توان زهر را به ­وسيله ی وارد آوردن فشار بر ناحيه ­ی تحتانی شكم زنبور، آن هم بطور محتاطانه توسط انگشتان شست و اشاره از بدن زنبور خارج نمود. در اين روش، نيش زنبور از بدن حشره بيرون زده و قطره ای معادل ۰٫۳ زهر شفاف در انتهای آن ظاهر می­ گردد. حال می توان زهر را توسط سرنگ ­های مويين جمع آوری نمود. اگراين مقدار اندك زهر پس از جمع آوری وارد آب شود، به­ دليل قابليت انحلال زياد آن در آب، بلافاصله محلولی متشکل از زهر و آب به­ دست خواهد آمد. اگر به هنگام جمع آوری زهر، از طریق وارد آوردن فشار بر شكم زنبوركه پیش­تر توضيح داده شد جوانب احتياط رعايت گردد، مي­ توان از همان زنبورها در روزهای بعد مجدداً در زهر گیری استفاده نمود، زيرا اگر دستگاه نيش این حشرات صدمه نبيند با انجام تغذیه کمکی بالاخص تغذیه با منابع پروتینه امکان استفاده مجدد فراهم می­ شود.

تاثیر زهر زنبور عسل بر حیوانات

نقش زهر زنبور عسل در حیوانات گوناگون متغیر است. گونه ­های ابتدایی­ تر برای مثال، نرم­ تنان بیشترین حساسیت را به زهر زنبور عسل دارند. ۱٫۲ میکرولیتر از زهر، ابتدا آنها را فلج كرده و سپس مي­ كشد. لازم به توضيح است كه در اين مورد، زهر می ­تواند حتی بدون عمل نيش زدن نيز، بر اين گونه، مؤثر باشد، تنها يك تماس پوستی با زهر، كافیست تا مسموميت كامل ايجاد شود. در آزمایش دیگری زهر دو زنبورکارگر دريك سی سی آب خوراکی ريخته شد که پس از خوردن آب مشاهده شد که مصرف اين مقدار محلول برای مرگ يك موش و يا يك گنجشك در چند دقيقه كافی بوده است. به هنگام مصرف اين محلول، حيوانات مزبور بر اثر ابتال به فلج تنفسی تلف شدند. باید یادآورشد که وضعيت مشابه در صورت كاربرد زهر مار نيز با همان علایم بروز مي­ نمايد. خون موجود در قلب براثر خاصیت همواليتيك زهر مار، رقيق شده و به رنگ سياه در مي­آيد. بر اساس مشاهدات متعدد ملاحظه شد که پرندگان نیش خورده توسط نیش يك زنبور عسل، پس از گذشت دو الی بيست ثانيه می­ میرند در حالی که در صورت نيش خوردگی توسط يك زنبور شکارچی مرگ آنی رویت می­ شود. اين مسئله گویای اين مطلب است كه زهر گونه ­های شکارچی و گوشت خوار به ­مراتب از زهر زنبور عسل قوی­ تر بوده و در نتيجه اثرآن نیز شديدتر است.

محلول ۵/۱ درصد زهر زنبور عسل هنگامي كه به سگی به وزن ۵/۴  كيلوگرم تزريق شود او را نکشته بلکه در تزريق دوم بفاصله پانزده دقيقه پس از تزريق اول مرگ حيوان بر اثـر فلج تنفسی شکل می ­گیرد. زهر درصورت تزريق وریدی به حيوانات، تأثیر مخرب بيشتر و سريع­تری بر سلول های خونی مي­ گذارد.

نیش زنبور عسل

نیش زنبور عسل درماهیان كوچك جثه به سرعت سبب مرگ شده و همچنين افزودن مقدار كمی از زهر زنبور به آب محل زندگی ماهيان، نیز همین اثر را خواهد داشت. قورباغه ­ها به نيش زنبور حساس نبوده اما تماس پوستی اين جانوران با مقدار ۱۰۰ ميلی گرم زهر، سبب ايست قلبی آنها خواهد شد.

اسب­ها فوق العاده به نيش زنبور حساسند. زنبوران عسل قادرند با مهارتی زیاد، نواحی آسيب پذیر اسب که شامل نواحی اطراف چشم­ ها، دهان، گوش­ ها، گردن و ركتوم را شناسايی و مورد حمله قرار دهند. پس از كالبد شكافی بر روی اس ب­های مرده مشاهده گردید كه شكم همچون طبل متورم شده و هموراژی شديد دراعضای داخلی به خصوص كليه­ ها جزء اصلی ترين نتایج مشترک کالبد شکافی بوده است. میزان حساسیت گربه­ ها نسبت زهر زنبور عسل و یا زهر مار به مراتب كمتر می­ باشد.

ازحقايـق قابـل توجه و مهـمی كه درمورد زهر زنبور وجـود دارد این است که زهر زنبور بر خود  زنبورها نيزتأثيرگذار است. ممكن است به اشتباه گمـان رود كه ايـن حشرات در مقابل زهرخود مصونند. اما مواردی همچون كشتن ملكه­ های رقيب و یا نزاع با جمعيت زنبوران مهاجم اثباتی بر اين واقعیت است كه زنبـوران عسل براثر نيش همنوعان خود بسيارسريع­تر از پای در خواهند آمد. همچنين بايد بياد داشت كه زنبورها به هنگام گزيدن هم نوعان خود و ساير حشرات ازجمله پشه­ ها و عنكبوت­ ها بامهارت تمام، ناحيه­ ی باريك وسط بدن كه پل اتصال قفسه سينه و شكم به شمار می ­رود را برای گزش انتخاب نموده و يا اين كه نيش خود را درقسمت­ هایی از بخش شكـمی كه رشته­ های عصـبی از آن عبور می نماید، فروبرده و بدين ترتيب آنان را به ­سرعت از پای در می ­آورند.

Bodog Beck,M.D.,1997. The Bible of Bee Venom Therapy.Health Resources Press,INC.

Crane,E.,1984. The worlds beekeepings past and present. Ed.Dadant and Sons.The Hive and the Honeybee.118-.A Dadant Publication,Hamilton,Illinois.

Kaal,J.,1991.Natural Medicine from Honeybees (Apitherapy). Kaal Printing House Amsterdam Holland.

Khismatullina,N.,2005.Apitherapy(Guidelines for More Effective Use).Mobile Ltd,Perm,Russia.

Winston,M.L.,1987. The biology of the honey bee. Harward University Press. Cambridge,London

Yoirish,N.P.,1976.Application of bee products.Moscow, Rosselchozizgat, Russia.